واژهنامهی چیستانی- تصویری
با هفت كاربرد ویژه، برای کودکان پیشدبستان و دبستان
در واژهنـامهی چیـستـانی – تـصویـری، واژگان با زبانی ساده و احساسبرانگیز از ویژگیهای خود سخن میگویند.
در این واژهنامه، کودکان تنها با واژهها و معنای آنها آشنا نمیشوند، بلکه آنها را حس میکنند. برای دوستی با هر زبانی باید آن را حس کرد.
در واژهنامهی چیستانی – تصویری هر واژه یك سرشناسهی چیستانی است. هنگامی كه متن این سرشناسه برای كودكان بلندخوانی میشود، پاسخ به چیستان كه سرشناسه است، سبب تقویت هوش و افزایش درك شنیداری دقیق و تحلیلی كودكان میشود.
واژهنامهی چیستانی – تصویری با توجه به مفاهیم بنیادین توسعهی پایدار تهیه شده است. برای آشنایی كودكان با مفاهیم توسعهی پایدار سرواژههای این واژهنامه به پدیدههای زیستمحیطی، صلح و بهداشت نگاه جانبدارانه دارند.
واژهنامهی چیستانی – تصویری با هفت كاربرد ویژه، برای گروه پایهی پیشدبستان و سه سال نخست دبستان فراهم آورده شده است.
از پیش گفتار کتاب
پیش درآمد
واژهنامهی چیستانی – تصویری كه برای گروه پایهی پیشدبستان و سالهای نخست دبستان فراهم آورده شده است، یكی دیگر از فرآوردههای آموزش خلاق کودک محور برای كودكان ایرانی و حوزهی تمدنی ایران شامل افغانستان، تاجیكستان و همهی كسانی است كه خواستار آموزش زبان فارسی از راههای نو هستند.
با افسوس فراوان باید گفت كه امروزه كودك فارسی زبان از دسترسی به محتواهای آموزشی نو به دور است. چنین محتواهایی برای او وجود ندارند، زیرا در این راه سرمایه گذاری نشده است. دولت و به ویژه وزارت آموزش و پرورش خود را درگیر نگارش و انتشار كتابهای درسی كردهاند كه به گونهی اصولی نباید بكنند. چنین كارهایی وظیفه و خویشكاری یك دولت مدرن نیست كه در گسترهی آموزش و پرورش تنها باید نقش نظارتی داشته باشد. چون دولت به این كار سرگرم است، بازار كتابهای كمك آموزشی به دست نهادهایی افتاده است كه در آغاز از شكافها و درزهای آزمون كنكور سربرآوردند، گسترش پیدا كردند و اكنون نقشی فراگیر در اقتصاد ملی بازی میكنند. گفته میشود كه در همین سالهای نزدیك مردم برای کامیابی فرزندانشان در آزمون دانشگاهها، سالیانه بیش از صدها میلیارد تومان بابت برنامه ریزی آموزشی کنکور محور و گذراندن دوره های درسی یا تهیه ی کتاب ها و جزوه های کمک آموزشی پرداختهاند. چون حجم پولی كه به این نهادها سرازیر شده است، بسیار سنگین است، بخش عمدهی آن به كار ساختمانسازی و دلالی برمیگردد و بخش كوچكتری از آن برای تسخیر زاویهها و حوزههای دیگر آموزش و پرورش سرمایهگذاری میشود. به گونهای كه امروزه همگان میبینیم این موسسهها به حوزه آموزش ابتدایی نیز پا گذاشتهاند و بازار پر از كتابها و جزوههایی شده است كه شیوههای تستزنی یا مشقنویسی و تمرین كتابهای درسی را از فارسی سال نخست دبستان تا درسهای دیگر در سالهای بالاتر پیش روی كودك ایرانی میگذارند و این ژرفای فاجعهای را نشان میدهد كه آموزش و پرورش ایران با شتاب در آن فرو میرود. در چنین وضعی چه میتوان كرد؟ سادهترین شیوه دست روی دست گذاشتن و نگاه كردن به كشتی در حال غرق است. اما راه دشوارتر، درگیر شدن در كار آموزش كودكان ایرانی است و كمك به آنها برای این كه تا اندازهای با روشهای آموزش و پرورش مدرن آشنا شوند. ما میخواهیم به سهم خود فضایی را بسازیم كه آموزش در آن شكلی هنرورانه، خلاق و كودك محور داشته باشد.
برای این كار باید فلسفهی آموزش و پرورش مدرن را بشناسیم و به این پرسش كه كودك برای چه و با چه هدفهایی آموزش میبیند، پاسخ دهیم. این پاسخ كه كودك یاد میگیرد كه بداند، در دنیای آموزش و پرورش نو، جایی ندارد. اكنون و در سالهای آغازین هزارهی سوم، كودك آموزش میبیند كه یاد بگیرد، یاد میگیرد كه انجام دهد و اندوختههای خود را به كار گیرد، یاد میگیرد كه چگونه زندگی كند كه زمین و منابع و محیط زیست آن پایدار بماند، یاد میگیرد كه چگونه با دیگران در صلح و دوستی زندگی كند و فراتر از همه، بنیادهای زندگی در جامعهی دانایی محور را كه بر پایهی گنجینههای اطلاعاتی ساخته میشود، بشناسد.
یكی از ویژگیهای آموزش مدرن پافشاری بر یادگیری در یك فرایند شناختی است. در این گونه یادگیری، ذهن كودك از دادههای آماده انباشته نمیشود، بلكه دادهها به گونهای در اختیار كودك قرار میگیرد كه ذهن او را برای درگیر شدن در یك فرایند شناختی از نادانستنیها به دانستنیها برمیانگیزاند. در این فرایند، حركت از ساده به پیچیده یا دشوار است. در سامانهی آموزش رسمی ایران، ذهن كودك چنان از دادههای بستهبندی شده انباشته میشود كه دیگر فرصتی برای جستوجو و كاوش برای دست یابی به شناخت ژرفتر نمیماند. در سامانهی آموزشی پیشرو، كودك و نوجوان برای رسیدن به شناختی پیچیدهتر یا گستردهتر باید خود كوشش كند، اما ابزارهای لازم نیز در دسترس او گذاشته می شود. نمونهای از این ابزارها، كتابهای مرجعی چون واژهنامهها هستند كه كودك از گام نخست آموزش، به كارگیری آن را میآموزد. آموزش و پرورش ما زمانی میتواند در سامانهی خود دگرگونی به وجود آورد كه ابزارهای لازم برای پاسخ گویی به روشهای نو را در اختیار داشته باشد. حال اگر وضعیت واژهنامهها و دانشنامههای پایه برای كودك فارسی زبان را با زبانی هم چون انگلیسی بسنجید، در كنار صدها واژهنامه و دانشنامه كه برای كودك انگلیسی زبان وجود دارد، كودك ایرانی با فقر واژهنامههای ویژهی خود روبهرو است. اكنون چند واژهنامهای كه در بازار برای كودكان وجود دارد، واژهنامههایی هستند كه از زبان انگلیسی یا زبانهای غربی دیگر ترجمه شده و بیش تر دوزبانهاند. چند واژهنامهی فارسی به فارسی ویژهی نوجوانان وجود دارد كه بیش تر سادهسازی واژهنامهی بزرگسالان است. واژهنامههای ویژهی كودكان و نوجوانان باید از آغاز، برابر و سازگار با نیازهای این گروه سنی فرآوری شوند. برپایهی این نگرش ما بر این باوریم، تولید كتابهای مرجع به ویژه واژهنامههای كودك و نوجوان یك ضرورت است.
این واژهنامه هم چون بسته های آواورزی و الف باورزی یا مجموعه ی کتاب های فارسی آموز ادبی(نخودی) و بسته های شمارورزی لولوپی بر پایهی نگرش دوستی با کودک فرآوری شده است. در نگرش دوستی با کودک اصل بر آموزش با انگیزههای عاطفی و كودك محوری است و نه بر فشار كه سبب گسستهای شناختی ژرف در كودك میشود. روش بنیادین در ساخت این كتاب پیوند بیمیانجی میان كودك و واژگان است. برای رسیدن به این هدف بهتر دیده شد كه واژگان از زبان خود واژگان به كودك شناسانده شوند. با زبان بیمیانجی میتوان به سادگی دنیای دوستانهای میان كتاب آموزشی و كودك بسازیم. اما این زبان باید آن چنان نرم و مهربان باشد كه برای كودك گیرایی داشته باشد و بتواند ذهن او را درگیر كند.
این واژهنامه هفت كاربرد ویژهی آموزشی دارد كه میتوان كار با آنها را برنامهریزی كرد. در این كاربردها كوشش میشود كودك بیاموزد كه به واژه به گونهی دیگری نگاه كند. به گونهای كه واژه سخن بگوید و كودك از زبان واژه آن را بشنود و بشناسد. بتواند آن را نگاه كند، لمس كند و از این راه یاد بگیرد. همهی این شیوهها برای این است كه كودك با واژهی بیگانه آشنا شود و واژههای دور از ذهن را حس كند. برای رسیدن به این هدف كاربردهای مهم این واژهنامه و روشهای سود بردن از آن چنین طبقهبندی شده است:
كاربرد نخست: تصویر در برابر واژه
این واژهنامه، تصویری است. در برابر هر واژه، تصویر آن واژه نیز آمده است. با این هدف كه در گروه پایه، كودكان نیاز دارند كه بین مفهوم و تصویر پیوند برقرار كنند. مفهومسازی فرایندی پیچیده است كه به تدریج در ذهن كودك شكل میگیرد. در گروه سنی زیر ده سال، كودكان به یاری تصویرخوانی یا نمادسازی تصویری میاندیشند. هنگامیكه واژه و تصویر در پیوند با یكدیگر كودك را در درك مفاهیم پایه توانا میسازد، كودك میتواند آسانتر از اندیشهی تصویری یا عملی به اندیشهی انتزاعی برسد.
كاربرد دوم: بلندخوانی چیستانی
كاربرد دوم این واژهنامه، بلندخوانی چیستانها از سوی آموزگار یا بزرگ ترهای خانواده و شنیدن و پاسخ دادن به آنها از سوی كودكان است. هر كدام از سرواژهها پرسش از یك چیستان است. این روش ذهن كودك را درگیر میكند و سبب میشود كه هوش او از جنبهی تحلیلی تقویت شود. مانند سرواژه ی طاووس که چنین شناسانده شده است: از زیباترین پرندگان زمین هستم. پرهای ام رنگارنگ است. با دُمَ ام چتر قشنگی میسازم. سرزمین اصلیام هندوستان است.
در حقیقت در این روش كودك درگیر یك فرایند شناختی میشود كه دارای اجزای زیر است: نخست این كه در هنگام پرسش ، ذهن خود را تمرکز می بخشد که این خود به تقویت درك او كمك میكند. سپس هوش خود را به كار میبرد كه پاسخ این پرسش را بدهد. كاربرد هوش نیازمند تحلیل وضعیت است. در این مرحله از فرایند شناختی، پاسخی كه كودك به این پرسش میدهد، مهم است. این پاسخ تنها یك واكنش ساده به كنشی پرسشی نیست. با این پاسخ كودك متوجه میشود كه كسب اطلاعات و آگاهی جریانی یك سویه نیست، بلكه دریافت اطلاعات و آگاهی فرایندی دو سویه و بده بستانی است. داد و ستد دو سویهی اطلاعات، پدیدهای است كه آموزش و پرورش دنیای پیشرفته دههها است كه با آن درگیر است و سودمندی آن را در سطح پیشرفتهای اجتماعی، اقتصادی و علمی دریافته است.
كاربرد سوم: شنیداری دقیق و شنیدن تحلیلی
از این واژهنامه میتوان به عنوان ابزاری برای پرورش نیروی شنیداری یا شنیدن دقیق و شنیدن تحلیلی كودكان پیشدبستان و سالهای نخست دبستان بهره برد. آن گونه كه در روشهای پیشرفتهی آموزشی رایج است، شنیدن دقیق و شنیدن تحلیلی یكی از عوامل چهارگانهی سوادآموزی به كودك شمرده میشود. در روش بلندخوانی این واژهنامه، در گام نخست كودكان با شنیدن دقیق آشنا میشوند و چون از آنها پاسخ خواسته میشود، فرایند پیشرفتهی شنیداری را كه شنیدن هم راه با درك و تحلیل موضوع برای پاسخ دادن است، میشناسند و بدین ترتیب نیروی شنیداری تحلیلی كودك بسیار زود شكفته میشود.
كاربرد چهارم: چیدمان منطقی و طبقه بندی
كاربرد دیگر این واژهنامه آشنا كردن كودك پیشدبستان و سالهای نخست دبستان با چیدمان منطقی سرواژهها بر پایهی طبقهبندی الفبایی است. این واژهنامه میتواند به كودك، مفهوم اولیهی طبقهبندی را آموزش دهد. او میآموزد كه میتوان سرواژهها را نیز چون بسیاری پدیدههای دیگر از راههای گوناگون طبقهبندی كرد و با استفاده از این طبقهبندیها پدیدهها را بهتر شناخت. ضرورت كاربرد واژهنامه در زندگی كودك پیشدبستان و دبستان از آن جهت اهمیت دارد كه واژهنامه دریچهای برای هدایت كودك به جستوجوگری و پرورش كودك و نوجوان پژوهشگر با نگرش دانش نامهای است.
كاربرد پنجم: آموزش سامانه ی الف بایی به شیوه ی ابتثی
این واژهنامه را میتوان برای آموزش سامانه ی الف بایی به شیوه ی ابتثی (آ-ب-پ-ت-ث ) برای كودكان پیشدبستان و سه ماههی سال نخست دبستان نیز به كار برد. گنجینهی واژگان تصویری كه در این كتاب گردآوری شده است، به كودك كمك میكند كه گروههای سرواژه ها را بر مبنای نویسه ی(حرف ) نخست آنها بشناسد و واژگان با نویسه های همآغاز یا همپایان را شناسایی كند. برای نمونه میتوان كتاب را در اختیار كودك قرار داد و از او خواست نویسه های همپایان مانند آلبالو، هلو، چاقو و … را بر مبنای نگاه به تصویر یا شناخت سرواژه پیدا كند. هم چنین در آموزش نویسه های همصدا مانند ز، ذ، ض، ظ، یا ث، س، ص، بر پایهی آوای واکی یكسان و نویسه های گوناگون كاربرد دارد.
كاربرد ششم: روان خوانی
این واژهنامه را میتوان به عنوان متن آموزش زبان فارسی به ویژه برای گروه سنی سالهای دوم و سوم دبستان به كار برد. این متنهای كوچك اما عاطفی میتواند در روانخوانی به كودك كمك كند. همچنین كودكانی كه در درك زبان فارسی كمبود دارند، به ویژه كودكانی كه در بیرون از مرزهای ایران زندگی میكنند، میتوانند به یاری تصویرهای این كتاب، واژهها را بهتر و درستتر بیاموزند.
كاربرد هفتم: توسعه ی پایدار و صلح دوستی
شناسهها یا تعریفها در این واژهنامه جانبدارانه نوشته شده است. بر پایهی این كه محیطزیست و صلح و بهداشت سه عامل بنیادین در توسعهی پایدار است، همواره آموزش محیطزیستی، صلح و بهداشت در تعریفها برجسته شده است. برای نمونه در توصیف سرواژه ی درخت ، دفتر و نهنگ به نگاه محیطزیستی برتری داده شده است و در توصیف سرواژه های زیردریایی، موشك و هفتتیر هم آموزههای صلح و دوستی گنجانده شدهاند. توصیف سرواژه های مسواك، حوله هم راه با آموزشهای بهداشتی و سرواژه ی آتش هم راه با آموزههای ایمنی هستند.
این واژهنامه دارای ۴۱۸ سرواژه است كه گزینش واژگان و تصویرها در آن بر مبنای دیدن بنیادیترین پدیدههای طبیعی، دستساخت و ذهنساخت در پیرامون زندگی كودك بوده است. در دنیای پیرامون كودك، جانوران هیجانانگیزترین پدیدهها هستند. جانوران شگفتی، مهر و ترس را برای كودكان میآورند، به همین دلیل نزدیك به یك چهارم سرواژه های این واژهنامه جانوران هستند. این جانوران گاه اهلی مانند گاو، گربه و گاه از دنیای وحش مانند شیر و زرافه هستند. گاهی هم در گزینش جانوران به آموزههای بهداشتی توجه شده است، مانند سوسك، ساس و شپش. پس از آن پدیدههای طبیعی مانند آسمان، خورشید، ماه و ابر آمده است كه بزرگ ترین پرسشها را برای كودك میسازند. اگر باران و برف به عنوان سرواژه نیامده است، به دلیل این كه در سرواژه ی ابر از هر دوی این پدیدهها سخن گفته شده است. در پی آن سرواژه ی گیاهان آمده است. درختان و گُلها در پیوند عام و خاص دیده شدهاند. برای نمونه درخت و گُل به عنوان سرواژه ی عام و درخت سرو یا گُل بنفشه به عنوان سرواژه ی خاص آمدهاند.
نمونهی دیگر در مورد میوههاست. در این واژهنامه از همهی میوهها نام برده نشده است. آلبالو به عنوان یك سرواژه آمده است، اما گیلاس نیامده است. این بار به سبب همخانوادگی دو میوه، یكی از آنها برگزیده شده است. از خانوادهی نارنگ ها یا مركبات تنها پرتقال و لیمو، از سبزیهای خوراكی، تربچه و از گیاهان خوراكی یك ساله مهمترین آنها مانند سیبزمینی و بادنجان گنجانده شدهاند.
در مورد اندامهای آدمی نیز بیش تر به اندامهای بیرونی هم چون پا، دست، صورت، چشم و گوش كه اندامهای اصلی هستند، توجه شده است اما انگشت، آرنج، بازو و شانه كه بخشهایی از دست هستند، نیامدهاند. از اندامهای درونی مغز و قلب به عنوان مهمترین آنها آمدهاند. همواره به یاد داشته باشید كه این كتاب، واژهنامهای نیست كه همهی واژگان پایهی دوران كودكی را در برداشته باشد.
در گزینش سرواژه ها، بسامد حرفها نیز نقش داشته است. در نویسه ها یا حرفهای با بسامد واژگانی بالا مانند «م» گزینش سرواژه ها پردامنهتر بوده است و به همین نسبت هم ممكن است پدیدههایی كنار گذاشته شده باشند. برای نمونه در نویسه یا حرف كم بسامد «ض» كه تنها دو سرواژه داریم، وجود نشانهای همچون ضرب در تنها برای این آمده است كه در فضای خالی تصویری این حرف را از یك به دو برساند. در حالی كه نشانههای ریاضی دیگر مانند افزودن ، کاستن، و بخش کردن كه با حرفهای پربسامد آغاز میشوند، نیامدهاند. همچنین گرایش كودكان به برخی پیشهها سبب شده است كه به آنها توجه شود. پزشك یا خلبان دو پیشهای است كه برای كودكان گیرایی دارد. سرواژه های آموزگار و پرستار برای این گنجانده شدهاند كه كودكان باید ارزش كار این پیشهها را بشناسند. سرواژه رُفتگر برای این گزینش شده است كه اهمیت یك پیشه كارگری و همینطور اهمیت پاكیزگی محیط زیست یادآوری شود.
پس از آن آفریدگان خیالی چون دیو و اژدها سرواژه های این واژهنامه شدهاند، زیرا این موجودات در زندگی تخیلی كودك نقش دارند. در گام بعد، سرواژههایی گنجانده شدهاند كه كودك در زندگی روزمرهاش با آنها سروکار دارد، همچون برخی موسیقیافزارها، كودكافزارها، بازیافزارها. این واژگان اگرچه بسیار محدود هستند، اما با كمك تصویرها، لایههای گوناگونی از فرایند شناخت را برای كودكان میسازند. در پایانِ این واژهنامه، طبقهبندی واژگانی سرواژه ها با جای گاه آنها آمده است. آموزگاران یا بزرگ ترهای خانواده میتوانند با استفاده از این فهرست، موضوع مهم طبقهبندی را به كودكان آموزش دهند. برای نمونه آموزگار یا بزرگ تر كودك میتواند از او بپرسد: اتوبوس جانور است یا راهافزار؟ یا میتوان گزینههای پرسشی را به سه یا چهار هم برساند. اما همواره باید پرسشها با گزینهها هم راه باشند تا كودك بهتر بتواند كاربرد پیچیده طبقهبندی را بیاموزد.
در پایان باید گفت همانگونه كه از پیكر و ریخت این واژهنامه آشكار است، در ویرایش و پیرایش دوباره این کتاب همه ی تصویرهای آن از نو طراحی و صفحه بندی آن با ریخت تازه انجام شد. هدف این است که کودک فارسی زبان نیز بتواند مواد آموزشی خلاق کودک محور را با بهترین کیفیت در اختیار داشته باشد و از آن بهره ببرد. به درستی راهمان ایمان داریم و میدانیم كسانی كه این هدفها را شناختهاند، چه در نهادهای آموزشی و چه در خانوادهها ما را تنها نخواهند گذاشت.
