فارسی‌آموز نخودی، ویژگی‌ها و سودمندی‌ها
سیدمهدی اعتصامی
یکی از پرسش‌های رایجی که در مورد بسته‌های فارسی‌آموز نخودی وجود دارد این است که این بسته چه ویژگی‌های خاصی دارد؟ استفاده از این بسته نسبت به سایر منابع موجود، چه مزیت و سودمندی‌هایی دارد؟ چرا فارسی‌آموز نخودی؟ به راستی فارسی‌آموز نخودی چه ویژگی‌ها و سودمندی‌ها نسبت به دیگر فارسی‌آموزها دارد؟ چه ایده و رویکرد جدیدی از آن پشتیبانی می‌کند و ویژگی‌های متمایزکننده‌ی آن کدام است؟
پیش از آن که ویژگی‌های خاص این بسته بیان شود باید توجه کرد که هدف از بیان این ویژگی‌ها، این است تا نشان داده شود که بسته‌ی فارسی‌آموزی نخودی، تجربه‌ای جدید و خلاقانه در زمینه‌ی آموزش سواد خواندن به کودکان است که از کارهای انجام شده در این حوزه تا حدی متفاوت است. این ویژگی‌ها چنان برجسته است که ما را به تأمل بیشتری در جریان سوادآموزی کودکان ترغیب می‌کند و ارزش آن را دارد که در عمل، تجربه شود و مورد آزمون قرار گیرد. بی‌شک در صورتی که ما به صداهای جدید حوزه‌ی سوادآموزی گوش فرا و به خود اجازه‌ی تجربه کردن آن را بدهیم، این فرآیند روز به روز غنی‌تر خواهد شد. این بسته نیز چنانچه مورد توجه مربیان قرار گیرد و در عمل آزمون شود، می‌تواند اشکالات و نقیصه‌های احتمالی خود را کاهش دهد.
بصورت کلی می‌توان گفت در این بسته (کودکی) و ویژگی‌های آن و ظرفیت‌های (ادبیات کودک) در کانون توجه بوده است و سعی شده است در فرآیند سوادآموزی، مورد توجه قرار بگیرد. نویسنده‌ی این بسته، که خود از پژوهش‌گران برجسته‌ی حوزه‌ی ادبیات کودک است، کوشیده است تا تمام ظرفیت‌های ادبیات را برای کمک به کودک در یادگیری خواندن بکار بگیرد. همچنین بر خلاف اغلب بسته‌های موجود در بازار، این بسته مبتنی بر جدیدترین پژوهش‌های صورت گرفته در حوزه‌ی سواد آموزی بوده و می‌کوشد با استفاده از آنها این جریان را برای کودکان دلپذیرتر کند.
اما بصورت خردتر، می‌توان ویژگی‌های زیر که موجب مزیت این بسته و لزوم استفاده از آن می‌شود را چنین برشمرد:
متناسب با تراز رغبت یا سطح علاقه کودکان
آموزش و پرورش ما، با همه‌ی تجدید چاپ ها و اصلاح‌هایش، همچنان در تصاویر، فونت، روش و زبان ارتباط، تهی از رغبت و اشتیاق کودکی است. آن هم از همان سال اول که بنیان تجربه‌هاست تا همه‌ی سال‌های بعد! در عموم کتاب‌های سواد آموزی، به دلیل بی توجهی به دنیای کودکانه‌ی کودکان، تلاش چندانی برای همراهی با این دنیا نمی‌شود. گویی به جای اینکه نوشته‌های ما با ویژگی‌های کودک سازگار شود، این کودک است که باید خود را با نوشته‌های ما سازگار کند.
اما در مقابل، (ویژگی نخست این بسته‌ها این است که متناسب با تراز رغبت یا سطح علاقه کودک تهیه می‌شود. تراز رغبت یا سطح علاقه کودک بازی و شادی است. بنابراین چنین بسته‌هایی سرشار از داستان، ترانه و بازی است که بتواند به نیازهای کودکان و شکوفایی رشد آنها پاسخ دهد. در هنگام کار با این بسته‌ها کودکان بیش از این که تصور کنند، کسی دارد به آنها آموزش می‌دهد، احساس می‌کنند که با گروه یا با خانواده داستان و ترانه می‌خوانند یا می‌شنوند.) (محمدی، 1396)
استفاده حداکثری از زبانِ روایتی و ادبیات
برای آموزش و سوادآموزی ما با دو گونه زبان می‌توانیم دانش را از نسلی به نسل دیگر منتقل کنیم؛ یکی زبان منطقی و سازمان یافته‌ی مکانیکی و نظم آهنین که در نظام رسمی و کتاب‌های تجاری شده بازاری شاهد هستیم. اما زبان دیگر که اتفاقاٌ سابقه‌ای به اندازه‌ی عمر تمدن‌ها دارد، زبان روایی، یعنی اسطوره‌ها، قصه‌ها، افسانه‌ها، داستان‌ها و... است. دانش روایی قدرت زیادی در تخیل دارند و آغشته به دنیای هیجانات کودکی است و سرگرمی و بازی را برای کودک مهیا می‌کند. نویسنده به درستی آغشتگی ما ایرانیان را با قصه و داستان تشخیص داده است و کوشیده است از این ویژگی، نهایت استفاده را ببرد. کل جریان سواد آموزی در این بسته بصورت یک داستان است. داستان‌هایی کوتاه که هر یک کودک را با خود به دنیای ناشناخته‌ها می‌برد.
آموزش و پرورش ما متاسفانه اصرار بیشتری به آموزش منطقی و نظم دار سفت و خشک دارد که هیچ پیوندی با دنیای کودکی و آموزش و البته فرهنگ پیشین ما ندارد. اما در مقابل در بسته‌ی نخودی، آموزش از طریق زبان روایی و داستانی و در پهنای تخیل و دیگر دوستی و شادی است. کودکان ساکنان سرزمین قصه‌ها هستند و بهترین زبان برای ارتباط با آنها، استفاده از روایت‌هاست. در این بسته به شکلی حداکثری از زبان قصه و داستان بهره گرفته شده است، به شکلی که بار سنگین آموزش‌های رسمی را به همراه ندارد و کودک احساس می‌کند در حال شنیدن و همراه شدن با داستان است. استفاده از زبان قصه فرآیند یادگیری خواندن را دلپذیرتر، کودکانه‌تر و با دنیای آنان هماهنگ‌تر می‌سازد و به آموزش جنبه‌ی لذت و سرگرمی می‌دهد.
فونت متناسب و رسم الخط ویژه کودکان
یکی با ارزش‌ترین شاخص‌های بی بدیل این بسته و البته دیگر بسته‌ها و کتاب‌های هم سو، به کارگیری قلم یا فونت (ایرانک) است. محمدی و همکارانشان در موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان در پژوهش‌های گسترده تاریخی و هم راستا با نظریه‌های زبان آموزی در جهان، نمی‌گذارد کوشش‌های جبار باغچه بان ها، میرزا حسن رشدیه ها، محمد باقر هشیارها و دیگران به زمین بماند و خط (ایرانک دبیره) را طراحی می‌کنند. همچنین (ایرانک دبیره) برای دوری نوآموزان از پریش خوانی بر پایه‌ی زیبایی شناسی هندسه‌ی ایرانی طراحی شده است و توانایی قلم گیری نوآموزان در آن مورد توجه بوده است. حال این همه کوشش تاریخی، فرهنگی، تناسب سازی و هم راستا با پژوهش‌های صد ساله‌ی ایران و جهان را در مقابل این بی منطقی، بی علمی و بی توجهی ببینید که ناگهان در دهه‌ی 1380 وارد آموزش و پرورش می‌شود و خطی تحریری و گاهی نستعلیق را پیشنهاد می‌دهد! خطی خسته کننده، سخت و بی تناسب با نوسوادان!
در این شیوه از نوشتن، تلاش می‌شود تا جریان خواندن و نوشتن در روان‌ترین شکل ممکن به کودک ارائه شود و از سختی‌های ناشی از نحوه‌ی نگارش یا تقلید از خط نستعلیق پرهیز می‌شود.
هم خوانی تصویر سازی ها با دنیای کودکانه
تصاویر کتاب آموزشی، اگرچه به صورت مستقیم ممکن است هدف اساسی آموزش محسوب نشود، ولی برای نوآموزان و البته کودکی که با امور محسوس سر وکار دارد، محرک‌ها و واسطه‌های قوی و ظریف محسوب می‌شود. هر چه این تصاویر متناسب‌تر و جذاب‌تر و مربوط با نوشته باشد، آموختن را برای کودک و نوسوادان راحت‌تر و خوش آیندتر می‌کند. وقتی به کتب رسمی آموزش و پرورش سری می‌زنیم، خیلی زودتر متوجه می‌شویم که در پشت تصاویر نوعی از ایدئولوژی نهفته است و کمتر شباهتی به دنیای کودکی دارد. همچنین در تصاویر کتب سوادآموزی نوعی کم سلیقگی و شتاب زدگی را شاهد هستیم. والبته گویا هیچ تعاملی میان نویسنده و تصویرگر در كتاب نبوده است، یعنی نوعی شکاف تعاملی بین نویسنده و تصویرگر!
اما به نخودی که می‌آییم، خیلی زود متوجه می‌شویم که تصویرها، هم پیام واژگان را تأیید می‌کند و هم اطلاعات دیگری را به آن اضافه می‌کند و هم تا اعماق جان نوآموز خانه می‌کنند. همچنین به زیبایی و جذاب بودن تصویرهای کتاب برای کودکان توجه ویژه‌ای شده است. مقایسه‌ی تصویرهای نخودی با کتاب‌های موجود مدرسه‌ای، دقت به کار رفته در تصویرگری آن را نشان می‌دهد.
شخصیتِ محوری نخودی
در کتاب فارسی‌آموزآموزش و پرورش و همه‌ی کتاب‌های مدرسه‌ای، اگر هم از داستان و قصه‌ای استفاده شود، فاقد شخصیت محوری است. در هر درس کودک باید ابتدا تلاش کند تا متوجه شود داستان از چه قرار است و محور داستان کیست!
اما در بسته‌ی نخودی از عنوان گرفته تا آخر کتاب، همه و همه با محوریت شخصیت واحدِ نخودی پیش می‌رود. در دیگر بسته‌های پایینی نیز با شخصیتی واحد روبرو هستیم؛ در الف باورزی با (کاکاکلاغه)، در آواورزی با (سی بی لک) و... کلاغ پرنده‌ی آشنای شهر و روستا و دوست داشتنی است، گربه همان سی بی لک است؛ و این بار در این بسته‌ی فارسی آموزی، آموزش و یادگیری را با (نخودی) داستان آمیخته می‌بینیم. این شیوه از آموزش بسیار تاثیرگذار است و همان‌طور که تجربه‌های مشابه در سرتاسر جهان نشان می‌دهد، آموخته‌های ذهنی کودکان را عمیق‌تر، جذاب‌تر، پایدارتر و ماندگارتر می‌کند. گویا با شخصیت واحد در سرتاسر این بسته، کودک تعلق خاطری به آن پیدا می‌کند که برای وجه احساسی و درگیری عاطفی یادگیری بسیار مهم است. این پیوستگی، آموخته‌ها را در بخش حافظه‌ی بلندمدت ماندگارتر می‌سازد.
سواد آموزی عمیق‌تر و تاکید بر درک و دریافت کودکان
در سوادآموزی مدرسه‌ای و کتاب‌های آن، هرچه بیشتر تاکید بر روی امتحانِ طوطی وار و ذهن سپاری خسته کننده است. معلم بیشتر مکانیکی و مناسک وار سعی دارد واژه‌ها تا زمان امتحان در ذهن نوآموزان بنشیند. تلقی ضمنی نظام آموزش مدرسه‌ای، از سواد خواندن، توانایی رمزگشایی منظم از نویسه‌هاست و چندان التفاتی به درک معنا، دریافت یکپارچه از نوشته‌ها و پیام‌های التزامی نویسه‌ها، ندارد. گویا هیچ هدفی پشت سوادآموزی نیست جز، تلفظ منظم و سریع نویسه‌ها پشت سَرهم!
اما در مقابل این ویرانی، فارسی‌آموزنخودی، با توجه به مطالعات بین المللی پرلز، سواد آموزی را با هدف درک معنا پیش می‌برد. روش آموزش گفت وگو، بازگویی داستان‌ها، نقاشی و نمایش، پرسش‌های گسترش یابنده و دیگر ایده‌های این کتاب که در راه نما و افزوده‌ها آمده است، همگی موید و در راستای درک و دریافت بیشتر نوآموزان است.
تجسم پذیری واک و نویسه با یک پدیدار. (انگاره سازی از الفبا)
نظام آموزش ابتدایی ما، کمتر و شاید هرگز با نظریه‌های جدید سوادآموزی جهان آشنا نیستند. طبیعی است که لوح‌های الف بایی که در کلاس‌های اول ابتدایی قرار می‌دهند، اگر به کار گرفته شود، هنوز به سبک سنتی، بدون انگاره و استعاره، پیوند محسوس، ترانه و خلاقیت است. اما در بسته‌ی نخودی و دیگر بسته‌های هم پیوند آن، لوح الف بایی و نما کارت‌هایی آمده است که بر اساس نظریه لوباخ طراحی و اجرا شده است. کودکان شکل نوشتاری هر حرف را با تجسم عینی آن که گاهی حیوانات یا چیز دیگری است، می‌آموزند. در اندیشه‌ی آموزشگر آمریکایی، لوباخ، واک و نویسه در یک پدیده تجسمی پیوند دارند. این تجسم واک و نویسه در یک تصویر و از طرف دیگر استفاده‌ی خلاق از ترانه‌های کوتاه مرتبط و قابلیت ساخت ماکت و عروسک، همگی راهی برگشت ناپذیر به اعماق قلب کودک است و به پایداری این آموزه‌ها کمک می‌کند.