معرفی و کاربردهای بسته فارسی‌آموز نخودی ۱
سیدمهدی اعتصامی (از گروه کودک‌پژوه)
معرفی و کاربردهای بسته فارسی‌آموز نخودی 1
سید مهدی اعتصامی ( از گروه کودک پژوه )
مقدمه:
نوشتار حاضر درآمدی کوتاه به منظور معرفی بسته‌ی (فارسی آموز نخودی 1)، اثر پژوهشی محمدهادی محمدی است. برای این معرفی و ضرورت استفاده از این بسته لازم است تا مختصری با بحران سوادآموزی در آموزش و پرورش کشور آشنا شویم؛ به همین جهت در ابتدا به صورت کلی و کوتاه، به این بحران اشاره می‌کنیم.
بحران عمیق فارسی آموزی:
بر اساس نتایج پژوهش‌هایی که در این زمینه صورت گرفته است، مهم‌ترین و اساسی‌ترین کتاب آموزشی در همه مقاطع تحصیلی، کتاب فارسی اول دبستان است. بر همین اساس، در مورد کتاب فارسی اول ابتدایی به عنوان اولین کتاب رسمی مدرسه‌ایی، اهمیت نقد و بررسی دوچندان می‌شود. از طرف دیگر، کتاب فارسی، کتاب (آموزش خواندن) است و زیربنای مهمّی برای آینده‌ی کودکان ماست. همچنین،کتاب‌های فارسی اول ابتدایی، نخستین دریچه به دریای ژرف زبان و ادبیات ایران و جهان به شمار می‌رود و می‌توان آن را سنگ بنای شكل گیری دنیای زبان در كودك به شمار آورد.
اما این کتاب فارسی اول، به عنوان اولین تجربه‌های رسمی خواندن فارسی و دنیای نویسه‌ها، چه حال و هوایی دارد؟ بحران زدگی. از این جهت (بحران عمیق) می گوییم که، از فونت و قلم و نظام نوشتاری گرفته تا توجه به تراز رغبت و علاقه کودکان، تا تصویرپردازی‌ها و توجه به وجوه زیبایی شناسی و خرده متن‌های ایدئولوژیک تا فقدان اشتیاق و بازی، تا نبود سوژه‌ی قابل توجه برای کودکان، تا بی اعتنایی به حس شنیداری و نیروی تخیل و... همه و همه در مقابل کودکی قرار گرفته است. انگار نه انگار که این کتاب‌ها، نویسه‌ها، طراحی‌ها و تصویرها برای کودک 6 یا 7 ساله است!
البته تحلیل بحران عمیق فارسی آموزی و اولین تجربه‌های منفی این کتاب، هدف این نوشته نیست و به همین چهار کلمه و درد و دل خلاصه نمی‌شود. این بحران، شکل گیری نوعی از فکر کردن، نوعی از زبان، سخن گفتن و تفکر را روایت می‌کند، روایتی بدون توجه به ویژگی‌های کودکی و بی بهره از ادبیات.
در بسته‌ی فارسی آموزی نخودی، تلاش می‌شود به کمک توجه به ویژگی‌های (کودکی) و (ادبیات خلاق) ، امکان اندیشیدن برای برون رفت از این بحران عمیق و خلق روش و محتوایی خلاق برای (کودکی) فراهم شود. وقتی می گوییم (کودکی)، در مقابل مرگِ کودکی یا (غیاب کودکی) قرار می‌گیرد.غیاب کودکی هم شامل تراشیدن کودک و تبدیل آن به نوع خاصی از بزرگسالی می‌شود، هم شامل بی توجهی به تمایلات، سطح علایق و دنیای کودکی می‌شود. همچنین (ادبیات خلاق) در مقابل (بی ادبیت) قرار می‌گیرد که بیشتر توجهش به متن‌ها و تصاویر ایدئولوژیکی و پر اندرز، بدون هم کنشی و با کمترین پیوند عاطفی و عاری از جنبش و لبخند و فاقد وجه زیبایی شناسی است.
بنابراین، ( غیاب کودکی) و (بی ادبیت)، امروزه برای ما موقعیت پرابلماتیک و مساله مندی است که هم آموزگار محوری و بی‌پرسشی در آن است و هم شامل تألیف‌های ایدئولوژیکی و کژپسند در آفرینش نوشتار کودکان. بنابراین، (کودکی) و(ادبیات خلاق) نوعی از انگاره‌ی جدید و فکری تازه و انتقادی است که به ما امکان می‌دهد تا برای ایجاد تغییر برای نویسه‌ها، مواد خواندن، ارتباط دانش آموز_آموزگار، تصاویر و دیگر اطرافیان کودکان، صحبت کنیم و به نوعی جهان کودک و جهان ادبیات را به سخن در آوریم.
امروزه محمدهادی محمدی، به نوعی جهان ادبیات و آموزش کودکی را به سخن می‌آورد و نفس‌های کودکی را برای ایرانیان زنده می‌کند و این نگاه به سواد خواندن را، رویکرد (آموزش خلاق از راه ادبیات کودکان) نام گذاری می‌کند.
آموزش خلاق از راه ادبیات کودکان، رویکردی نو در ایران است. در این رویکرد تازه، اصل آموزش بر پایه‌ی نیازهای (کودکی) و نه ( غیبت کودکی)، سامان یافته است و (ادبیات خلاق) و نه (بی ادبیت) با ظرافت به کار گرفته شده است. نیازهای (کودکی)، جنبش و بازی، شادی و مهر، عاطفه و حس خوب و تجربه‌ی خوشایند است،که همگی در این ایده‌ی جدیدِ پژوهشی مورد نظر بوده است. در ادامه بیشتر با این بسته آشنا می‌شویم.
-محتوای فارسی آموز نخودی1، شامل موارد زیر است:
1. کتاب خواندن، که برای آموزش خواندنِ واژگان و تصویرها است.
2. کتاب کارورزی، که برای درگیر کردن چهار رکن آموزش است؛ یعنی: شنیدن، گفتن، خواندن و نوشتن.
3. کتاب راه نما و افزوده‌ها، که خلاصه‌ای از مبانی و رویکرد و بیشتر راهنمایی برای آموزگار در آموزش هر واک(حرف و حرکت) می‌باشد.
4. نما کارت‌ها، برای ساخت انگاره‌های الف بایی به کمک تصاویر مرتبط و جذاب برای کودکان.
5. لوح الف بایی، برای پیوند واک و نویسه با یک نمای زیبا و دلپذیر برای کودکان.
زمان کاربرد بسته نخودی1:
کار با بسته‌ی نخودی1 را از چهار سالگی می‌توان آغاز کرد. در این سن داستانک های کتابِ خواندن را می‌توان برای کودک خواند یا لذت تصاویر گیرای کتاب را به آنها چشاند. اما بیشترین استفاده کودکان از این بسته در سن پنج تا هفت سالگی رخ می‌دهد؛ در این سن کودکانِ نوآموز، حروف و واژه‌ها را با بازی، شادی، داستان و خلاصه ادبیات خلاق می‌آموزند. اما این هنوز تمام ماجرا نیست؛ هر کودک و بزرگسالی که می‌خواهد به دنیای خواندن و نوشتن وارد شود و این آغاز را سرمایه‌ی قوی سواد آموزی سازد، فارسی آموز نخودی هم راه او می‌شود و چه خوب همراهی است.
دو نکته‌ی دیگر در اینجا باقی می‌ماند؛ اول اینکه بسته‌ی نخودی در ارتباط و پیوند با دیگر بسته‌های آموزش خلاق از راه ادبیات کودکان است؛ بسته‌ی آواورزی، الف باورزی و نشانه ورزی از پیوندهای پایینی آن و بسته‌ی واژه نامه چیستانی-تصویری از پیوندهای شناختی هم راه نخودی است. نکته‌ی دوم و مهم اینکه در هنگام کار با نخودی و دیگر بسته‌ها، لازم نیست آموزگار در فکر و ذکر جنبه‌ی آموزشی کتاب باشد؛ تنها لازم است که کتاب داستان کودک محور در اختیار نوآموز قرار بگیرد.پیوندهای عاطفی با داستانک ها و شخصیت محوری نخودی، زمینه‌ی خوبی برای آموزش در زمان خود هستند. بنابراین، لازم نیست ما به کودکان به شکل مستقیم و با اجبار الفبا یاد بدهیم! شنیدن داستان‌های شخصیت محور نخودی، بیان کردن آنها، دیدن تصاویر لذت بخش آن، شادی و بازی‌های آن، همه و همه دنیای خواندن و نوشتن را به دنیای کودکی نزدیک‌تر می‌کند. این‌ها گام‌های نخست سواد بر اساس رویکرد آموزش خلاق از راه ادبیات است.
فضاهای کاربرد:
یکی از ویژگی‌های جالب این بسته، توان استفاده‌ی آنها در خانه و یا کلاس است. سوادآموزی فارسی، امروزه مشکلی عمومی در آموزش و پرورش به حسب آموزگار محوری و فقر کتاب‌هاست و البته در طرف دیگر، همه‌ی خانواده‌های ایرانی به کلاس آموزشی دسترسی ندارند. این بسته با آگاهی از این مشکل، طوری طراحی شده است که در خانه یا مدرسه‌های رسمی و غیررسمی، در هر کجا قابلیت اجرا و اثرگذاری دارد.
فارسی آموز ادبی همچون کتاب داستان است، ادبیاتی خلاق و کودک محور؛ بنابراین هرگز والدین و آموزگاران خیال نکنند که یا کتاب فارسی اول دبستان یا این بسته‌ها. این بسته می‌تواند در کنار کتاب اول دبستان و به عنوان عاملی غنی کننده مورد استفاده قرار بگیرد.
- چگونگی استفاده و کاربرد بسته نخودی1:
در کتاب راه نما و افزوده‌های فارسی آوزی نخودی، نکاتی از چگونگی کاربرد بسته، قسمت به قسمت آمده است، که به ارزشمندی این بسته می‌افزاید.ما در اینجا نکاتی از کلیت آن بیان می‌کنیم:
یکی از بحران‌های ما در سواد پایه، آموزش ندادن کودکان در سخن گفتن و نمایش دادن گفته‌هاست، بر این اساس در برخی از قسمت‌های این بسته روی رفتارهای نمایشی و تئاتر بچه‌ها تاکید شده است.
اگر در کلاس‌ها شاهد کمترین جنبش و جوشش کودکان هستیم، اما یکی فعالیت‌های این بسته، به کارگیری روش‌ها و رفتارهای دست ورزانه مانند نقاشی برای نوآموزان است.
به کارگیری سرود و ترانه نیز در این بسته‌ها دیده می‌شود که بسیار هم تراز با دنیای کودکان است و مهارت شنیداری را تقویت می‌کند.
در کتاب خواندن نخودی، کلیدواژه‌هایی در کنار هر داستان با تصویر آمده است. این مهم با صدایی که کودک در آن صفحه آموزش می‌بیند، مرتبط است و کمک کار نوآموز برای درک واک و نویسه است.
از دیگر برجستگی‌های روشی این بسته، آمیختن سه رنگ؛ آبی، قرمز و سیاه در نویسه‌هاست. رنگ سیاه نشانه‌ی بی سوادی و ندانستن است. رنگ قرمز نشانه‌ی زمان آموزش است و رنگ آبی نشانه‌ی سواد و دانستن است. این نوآوری نه تنها اندازه‌ی سواد را مشخص می‌کند، بلکه حس خوبی به مرور، هر چه جلوتر می‌رود از رنگ آبی آسمانی و آموختن برای نوآموز دارد. این حس دقیقاً مقابل حسی است که در کتاب‌های مدرسه‌ای دچار نوآموز می‌شود و حس سختی و سر در گمی در آموزش دارد.
این بسته، کتاب کارورزی جدا گانه ولی مرتبط دارد. در کتاب کارورزی، مؤلف تاکید می‌کند که دست نوآموز را باز باز بگذارید و بیش از توانایی‌اش از او انتظار نداشته باشید. بیشتر آموزگار بکوشد تا کودک درگیر کار جمعی شود.
از ارزشمندی‌های این بسته، جدا نویسی تا هسته‌ی واک است. نظام سوادآموزی رسمی، در جدا نویسی نه پژوهشی انجام داده است و نه خط واحدی را پیموده! اما در این بسته‌ی نخودی اخذ مبنا بر اساس ساده سازی آموزش و دوری از دل زدگی شده است: جدا نویسی تا هسته‌ی واژه.
استفاده از لوح آوایی در این بسته چندین کاربرد دارد؛ برای آموزش رانش درست زبان فارسی، برای آموزش خوانش درست واژگان و...
راهبرد اصلی و کانونی این بسته، (هم‌کنشی) است. یعنی کاری فراتر از متن خوانی صرف. یعنی تاکید روی گفت و گو، نقاشی، نمایش و...
در این بسته برای زبان آموزی باید قصه‌خوانی کرد. قصه خوان باید پر انرژی و پر احساس بخواند و تا حد ممکن از گرمی صدایش کاسته نشود. همچنین زیر و بالا بردن صدا، تأثیر عمیقی بر نوآموزان می‌گذارد. همراهی یادگیری سواد با جهان قصه‌ها و داستان‌ها، فرایند یادگیری را برای کودکان خیال انگیزتر می‌سازد.
واژه نامه چیستانی-تصویری، همراه این بسته به کار گرفته می‌شود؛ هدف از این کار، خواندن فراگستر و فرصتی برای جست و جو و کاوش است که در نظام آموزشی توجهی به آن نمی‌شود.
آموزگار در هر یک از قصه‌های نخودی( هر درس)، می‌تواند به راهنما و افزوده‌های همان قسمت رجوع کند و بر اساس علاقه و ظرفیت نوآموز، فعالیتی را آماده کند.
> بنظر می‌رسد با توجه به این ویژگی‌ها، استفاده از این بسته می‌تواند راه جدیدی برای آموزش سواد خواندن به کودکان باشد، راهی که ارزش تجربه کردن و قدم گذاشتن در آن را دارد.