آموزش شمارورزی (ریاضی) از راه ادبیات کودکان
آن چیزی که آموزش ریاضی از راه ادبیات کودکان نامیده شده، رویکردی شناخته‌شده در جهان امروز است که از جنبه‌های گوناگون بر درگیر کردن کودکان خردسال با دانش ریاضی پایه و لذت‌بخش کردن آن برای این گروه از مخاطبان تأثیر گذاشته است. در کوتاه‌ترین تعریف، آموزش شمارورزی از راه ادبیات کودکان گونه‌ای آموزش ریاضی به روش معنادار و لذت‌بخش است که در آن کودکان با استفاده از متن‌های ادبی مانند داستان و شعر، ریاضی می‌آموزند.
با هر متنی که ادبیات کودکان نام دارد نمی‌توان به کودکان شمارورزی آموزش داد؛ تنها برخی از کتاب‌های داستانی یا منظوم برای آموزش شمارورزی مناسب‌اند. اگرچه در جهان کوشش می‌شود متن‌های مناسب این کار را در میان کتابخانه‌های ادبیات کودکان پیدا کنند، بسته‌های لولوپی به گونه‌ای ویژه، با مجموعه‌ای از داستانک‌های پیوسته، به کودکان فارسی‌زبان شمارورزی را آموزش می‌دهند.
آموزش شمارورزی از راه ادبیات کودکان چه سودمندی‌هایی دارد؟
زبان ریاضی زبانی منطقی است که کودکان خردسال نه با آن آشنا هستند و نه دوست دارند با آن آشنا شوند. روش معمول این است که بزرگسالان به علاقه‌مندی کودکان توجه نمی‌کنند و با اجبار آن‌ها را وادار می‌کنند زبان ریاضی یا دانش شمارورزی را بیاموزند. این‌گونه رفتارها سبب دل‌سردی و دل‌زدگی کودکان از این دانش می‌شود. اما همین زبان را می‌توان با شگردهایی با ادبیات کودکان آمیخت و در برابر کودک نهاد. بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد کمتر کودکی است که به داستان و شعر بی‌علاقه باشد. به گونه‌ای سرشتین، هر بار که داستان یا شعری خوانده یا گفته می‌شود، کودکان گوش تیز می‌کنند. اکنون اگر بتوان از این راه کودکان را با دانش ریاضی آشنا کرد، توانسته‌ایم آن‌ها را از بیماری رایج اضطراب یا پریشانی ریاضی، که درصد بزرگی از کودکان درگیر آن می‌شوند، برهانیم.
در این رویکرد نقش ادبیات کودکان مانند یک میانجی است و آموزش شمارورزی یا زبان منطقی را، که کودک باید به گونه‌ای مستقیم درگیر آن شود، به روشی با میانجی یا غیرمستقیم تبدیل می‌کند. این روش سبب می‌شود کودک هم با ادبیات و هم با ریاضی آشنا شود و هم‌زمان از هنر و دانش بهره ببرد.
کمتر کسی است که نداند برای درک دانش ریاضی، زبانی که با آن آموزش داده می‌شود باید برای کودکان شناخته‌شده باشد. اگر کودک آن زبان را نشناسد، غیرممکن است مفاهیم ریاضی را بیاموزد. در این رویکرد، چون کودک پیش از دانش ریاضی با داستان و خود زبان سروکار دارد، هم دانش زبانی‌اش افزون می‌شود و هم ریاضی می‌آموزد.
به سخن دیگر، رویکرد آموزش ریاضی از راه ادبیات گونه‌ای آموزش ریاضیات زیباست؛ زیرا ادبیات با هنر و زیبایی‌شناسی سروکار دارد و کودک نیز ناخودآگاه در بستر این آموزش از هنر و زیبایی‌شناسی بهره می‌برد.
یکی دیگر از سودمندی‌های عمده‌ی آموزش ریاضی از راه ادبیات کودکان، معنادار کردن این آموزش است. ادبیات کودکان اندرونه‌ای در ریخت داستان یا شعر است و برای خود مناسبات و روابطی دارد؛ کودک در چارچوب این مناسبات، که گاهی هم تخیلی است، دانش شمارورزی را می‌آموزد و در بستر آن خیال‌پردازی هم می‌کند.
لذت‌بخشی یکی دیگر از عناصر این رویکرد است. داستان و شعر برای کودکان همیشه و همواره لذت‌بخش بوده است. هنگامی که برای کودکان داستان یا شعر خوانده می‌شود، بیش از هر چیز از این کار لذت می‌برند و می‌توان این لذت را چاشنی و پیش‌درآمد آموزش دانست.
از سودمندی‌های دیگر این رویکرد، درگیر کردن هیجان و احساس‌های کودکان است؛ زیرا داستان و شعر بیشتر هیجان و احساس کودک را درگیر می‌کند. این هیجان چون از گروه هیجان‌های مثبت است، به رشد عاطفی و در پی آن، همراه با آموزش ریاضی، به رشد شناختی او کمک می‌کند.
گفته می‌شود برخی از آموزگاران که با ادبیات کودکان آشنایی ندارند، از این رویکرد پرهیز می‌کنند. این آموزگاران اگرچه ممکن است در دانش ریاضی روزآمد باشند، اما در این رویکرد گرایش دانش‌آموز مهم‌تر از آموزگار است و همچنین نتیجه‌ای که از این رویکرد گرفته می‌شود با رویکردهای آموزش مستقیم ریاضی سنجش‌پذیر نیست. در این رویکرد نه کودکان پریشان یا مضطرب می‌شوند و نه فضای بی‌معنای کنش‌های ریاضی آن‌ها را آزار می‌دهد؛ بلکه در یک فضای داستانی که تخیلشان را درگیر می‌کند، شمارورزی را می‌آموزند.
چرا آموزش ریاضی از راه ادبیات کودکان؟
آیا آموزش شمارورزی از راه ادبیات کودکان، دور گرداندن قاشق از پس سر و سپس در دهان گذاشتن نیست؟
شاید گروهی بپندارند شمارورزی یا ریاضی دانشی خودبسنده است و نیازی نیست آن را در پوشاک یا پوسته‌ی دیگری بپوشانیم و به دست کودکان بسپاریم. به این گروه باید گفت که آمارهای درخودماندگی، درجازدن و پریشانی در دانش ریاضی، به‌ویژه در سال‌های نخست دبستان، بسیار گسترده است. در جامعه‌ای که سنگ بنای آموزش این دانش، خودآگاه یا ناخودآگاه، ترس را به ذهن می‌رساند، چه راه‌هایی برای زدودن این ترس وجود دارد؟
دانش ریاضی برای کودکان هراس‌آور است. این‌که کودکان خردسال در برابر دانش ریاضی پریشان یا مضطرب می‌شوند، در همه‌ی جهان امری شناخته‌شده است.
این نکته تنها محدود به ایران نیست و در همه‌جای جهان مشکل آموزش ریاضی به کودکان وجود دارد. اما در کشورهای پیشرفته سال‌هاست که برای گذر از این بحران اندیشیده و کار کرده‌اند. برای همین است که در آن کشورها روش‌ها و رویکردهای گسترده‌ای در آموزش ریاضی وجود دارد که ما به برخی از آن‌ها در کتاب «آموزش ریاضی خلاق، فلسفه و روش» اشاره کرده‌ایم.
از سوی دیگر، در جامعه‌هایی مانند جامعه‌ی ما، شیوه و سبک آموزش به گونه‌ای ناباور، بسیار فرسوده و از کارافتاده است. آنچه امروزه در کشورهای پیشرفته به عنوان آموزش ریاضی مطرح است، آمیختی از روش‌های خلاق و هزینه‌بر کنش‌محور است که کودکان را هنگام آموزش به هیجان می‌آورد. اما در این سرزمین چه؟ تصور کنید در یک روز سرد پاییزی، در ساختمانی نیمه‌ویران که نام کلاس درس بر آن نهاده شده است، سی تا چهل شاگرد کلاس اول کنار هم روی نیمکت‌های گاهی شکسته نشسته‌اند و آموزگار کتاب ریاضی را گشوده است و برای این کودکان، که برخی نگران نان شب، برخی نگران ناامنی در خانه و برخی نیز بی‌انگیزه برای آموختن هستند، از مجموعه‌ها سخن می‌گوید. این مجموعه‌ها تنها روی کاغذ حضور دارند و دانش‌آموزان هیچ‌گاه آن‌ها را به گونه‌ای ملموس حس نمی‌کنند. چون حس نمی‌کنند، نمی‌توانند مجموعه‌ها را تجسم کنند؛ و البته تجسم بخشی از فرایند اندیشه‌ورزی در ریاضی است که اگر حذف شود، گام‌های بعدی اندیشه‌ورزی ریاضی ناکارآمد می‌ماند.
با چنین ناکارآمدی، آیا باید چشم به راه ماند که شگفتی یا معجزه‌ای رخ دهد و این وضعیت دگرگون شود؟ اکنون همه‌ی عامل‌ها نشان می‌دهند که نمی‌توان روش آموزش ریاضی را با نبود سازوکارهای مناسب و به‌ویژه کنش‌محور بهبود بخشید، چون نیرو و توان آن وجود ندارد. اما می‌شود با دنیای داستان، برای کودکان خردسال فضاهای گرمی ساخت که در آن ریاضی را بیاموزند و از آموختنش لذت ببرند. لذتی که از این آموزش به دست می‌آورند، ممکن است دانه‌ی عشق به ریاضی را در آن‌ها بارور سازد.
نکته‌ی دیگر درباره‌ی آموزش شمارورزی از راه ادبیات کودکان به پیشینه‌ی ذهنی ما از دانش ریاضی برمی‌گردد. به باور بیشتر ما دانش ریاضی دانشی فردی است، در حالی که پرویز شهریاری، دانشمند ریاضی، بر این باور است که ریاضی دانشی گروهی است و اگر کودکان بتوانند آن را در کنش و واکنش با گروه‌های دیگر بیاموزند، ساختار منطقی این دانش را که بر پایه‌ی پرسمان‌گشایی است، می‌آموزند. از نگاه پیاژه، ریاضی و شناخت پیوندی تنگاتنگ با هم دارند. او بر این باور است که سخن گفتن از روابط و مفاهیم علمی چندان کمکی به شناخت کودک نمی‌کند، بلکه کودک خود با درگیر شدن با افزارها و کنش‌ها این مناسبات و مفاهیم را می‌شناسد. بنابراین باید بستر این کار را برای او فراهم کرد و نخستین پایه‌ی این بستر، علاقه‌مند کردن کودک به این دانش است که از راه ادبیات کودکان آسان‌تر و هموارتر خواهد بود.