رویکرد آموزش خلاق از راه ادبیات کودکان چیست؟
انسان از هنگامی که خود را شناخته در پی این بوده که بشناسد و شناختنی‌ها را در بهبود و پیشرفت زندگی خود به کار بگیرد. هرآنچه از آموزش و آموختنی می‌دانیم، با این انگیزه آغاز شده است و همین انگیزه بوده است که زندگی انسان را پیوسته در دگرگونی انداخته است. انسان تنها موجودی است که در آموختن آرامش ندارد و این ناآرامی سرچشمه همه شدن‌ها و پوست انداختن‌های هرروزه اوست. تا هنگامی که انسان از طبیعت جدا نشده بود، روند آموختن، تجربی و برگرفته از آموزگاری به نام طبیعت بود. اما هنگامی که دانش انسان به انبوهی رسید و زندگی او پیچیده‌تر از آن شد که تنها طبیعت آموزگارش باشد، دبستان و مکتب پدیدار شد.
کودکان برای آموختن دانش‌های پیچیده به دبستان و مکتب روانه شدند تا روزگاری نه چندان دور در آینده این دانش‌ها را برای دگرگونی‌ها به کار گیرند. و این داستان پیوسته تا امروز گذشته است و به پیش آمده است. در روزگارانی که کودکان و نیازهای شان دیده نمی‌شدند، روایت آموزش، همان نسخه‌هایی بود که پدرسالاران زورمند برای کودکان نازک خیال پیچیده بودند. در این نسخه‌ها آموزش با زور و کیفر آمیخته بود و البته همچنان نیز این نسخه‌ها در جای جای جهان کاربرد دارد.
اما زمانه‌ای رسید که اندیشه مندان و فیلسوفان روشنگر پی بردند که شکفتگی طبیعت کودک با زور و کیفر ناسازگار است و هرچه بستر آموزش با بازی و مهربانی انباشته شود، اندیشه و خیال کودکان شکفته‌تر می‌شود و در فرایندهای زندگی از آزادمنشی و خلاقیت بیش تری بهره مند خواهند شد.
رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور، چیزی نیست، جز پیوستن به بزرگراه آموزشی که آزادی و خلاقیت بخشی جدایی ناپذیر از آن است. رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور، رویکردی معناگرایانه برای شکوفایی توانایی‌های شناختی، شخصیتی و اجتماعی کودکان است. رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور از این جهت معناگرایانه است، که آموزش را گوهر هستی می‌داند و بر این باور است، هرچه انسان در درازای تاریخ آموخته از راه‌های آموزش تجربی یا هدفمند بوده است. بزرگ‌ترین آموزگار انسان همواره طبیعت بوده است. این طبیعت و هستی است که در کمال بزرگی به انسان رازهای خود را با بردباری می‌آموزد و به آدمی یادآوری می‌کند، آموزش رقابت نیست، برای شکستن دیگری، بلکه آموزش، مشارکت است برای پیوستن به دیگری. آموزش معناگرا، آموزش انسان گرایانه نیز هست، و همواره در پی این است که هموار کننده راهی باشد که کودکان منش برجسته انسانی که ویژگی‌هایی چون دوستی و عشق، همیاری و مشارکت نامیده می‌شود، شکوفا سازند.
رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور هم به آموزش تجربی و هم به آموزش هدفمند اهمیت می‌دهد و بر این باور است، آنچه انسان از راه تجربه از طبیعت و جامعه آموخته کم‌تر از آموخته هایش از حضور در آموزشگاه نبوده است. بسته کردن آموزش به کلاس و مدرسه، پدیده‌ای است که عمر آن به چند سده بیشتر نمی‌رسد و اکنون هم کم کم دارد، کارکردهای خود را از دست می‌دهد. کودکان می‌توانند در هرجا و از هرکسی بیاموزند، آن‌ها خود بهترین گزینشگران هستند، به شرطی که بزرگسالان بستر مناسب را برای آن‌ها فراهم کنند.
رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور بر این باور است که هستی و طبیعت سرچشمه همه زیبایی‌ها است و هستی چیزی نیست، جز زیبایی بیکران. آموزش خلاق کودک‌محور کوشش می‌کند، که آهنگ زیبایی‌های هستی را درک کند و کودکان را فرامی خواند که در این زیبایی‌ها، گام‌های خود را پیدا کنند و همسو با این زیبایی‌های بیکرانه ساخته شوند و بسازند. اگر کودکی گام‌های زیبایی را درک کند، به آزادی و خلاقیت می‌رسد.
رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور بر این باور است که جهان ساخته آواهای آهنگین و زیبا است. آواهای آهنگین و زیبا همواره در پی این هستند که گوش‌های ما را از احساس شنیدن و لذت بردن پر کنند، تنها ما باید به کودکان کمک کنیم و آن‌ها را یاری دهیم که گوش‌های شان را برای شنیدن این آواهای آهنگین و زیبا آماده سازند.
رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور به روش و روشمندی در آموزش باور دارد و کوشش می‌کند که این روش را در کار آموزش کودکان به کار بگیرد. رسیدن به هر میزان از رشد در کودک نیازمند طرح و برنامه و روش است. آموزش خلاق کودک‌محور در بستر روشمندی نیازهای کودک را درک می‌کند و به آن پاسخ می‌دهد. نیازهای کودکان برای رشد همه جانبه زنجیره‌ای از نیازهای زیستی، عاطفی و اجتماعی است. پاسخ سنجیده به این نیازها است که می‌تواند ما را در این رویکرد کامیاب گرداند. کودکی که از گرسنگی یا تشنگی رنج می‌برد، کودکی که از دل فاجعه‌های سخت بیرون کشیده می‌شود، ابتدا باید به نقطه آرامش و آسایش برسد و آن گاه کتاب آموزش را در برابر او گشود.
همچنین رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور، به بومی سازی موضوع آموزش توجه دارد و بر این باور است که فرهنگ‌های بومی خود می‌توانند ویژگی‌های آموزش را متناسب با گنجایش شناختی و اقلیمی کودکان تعیین کنند. روزگاری در ایران زمین، مکتب خانه‌ها جایی بود که کودکان در آن آموزش می‌دیدند. هنگامی که آموزش امروزی به این کشور وارد شد، هرآنچه ویژگی‌های خوب و بد مکتب خانه‌ها بود، به کنار گذاشته شد. در حالی که مکتب خانه‌ها ویژگی‌های مثبت هم داشتند. برای نمونه شیوه نشستن نوآموزان در مکتب خانه‌ها که گرد نشستن بود، روشی انسانی و برپایه نگاه چهره به چهره بود که گرمای ویژه‌ای به آموزش می‌بخشید. این گونه از نشستن در فرهنگ آموزش ایران بدون درنگ و اندیشه نادیده گرفته شد و جای آن را نشستن از گونه کلیسایی یا کلاسی پر کرد. در این گونه از نشستن، چشم‌ها رو به کشیش یا آموزگار است و ارتباط کودکان با هم گسسته می‌شود.
رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور بر این باور است که چه آن کسی که آموزش می‌دهد و چه کودکانی که آموزش می‌بینند باید نقش کنشگرانه داشته باشند. زیرا در کشورهایی مانند ما و همسایگان ما، گاهی فضای آموزشی دچار کمبود یا نبود افزارهای آموزشی است. این پدیده به ویژه در کشورهای در حال توسعه یا در مناطق روستایی و دورافتاده یا حتا در حاشیه کلان شهرهای این کشورها دیده می‌شود. چشم به راه ماندن برای این که افزارهای پیشرفته و کارآمد از راه برسد، کار آموزش را پریشیده می‌کند. به کارگیری ابتکارها و خلاقیت‌های فردی و جمعی برای ایجاد فضاهای مناسب بخشی از رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور در جامعه‌های در حال توسعه و مناطق دور افتاده است. برای نمونه اگر قرار باشد در آموزش ریاضی خلاق، چشم به راه بمانیم تا افزارهای آموزشی مانند چوبک‌های رنگی از فلان شرکت چند ملیتی با بهای گزاف به دست این کودکان برسد، شاید هرگز این آرزو تحقق پیدا نکند. اما در این خانه‌ها یا آموزشگاه‌ها می‌توان با مواد اولیه مانند چوب‌های دور ریختنی، چوبک‌هایی برای آموزش ریاضی ساخت که بازتاب دهنده فرهنگ بومی کودکان نیز هست.
آموزش ارزان تنها راهی است که می‌تواند در این کشورها فراگیر شود. اما آموزش ارزان هنگامی معنا می‌یابد که از کیفیت ویژه‌ای برخوردار باشد. آنچه می‌تواند کیفیت آموزش را تامین کند، روش و مواد آموزشی مانند متن‌های آموزشی است. یکی از ارزان‌ترین و کارآمدترین افزارها برای دسترسی به آموزش با کیفیت و خلاقانه به کاربردن ادبیات کودکان در بستر آموزش است. هنوز هستند بسیاری از کودکان دیروز که تنها داستان‌های کتاب‌های درسی خود را به یاد دارند و این نشان می‌دهد که داستان‌ها و شعرها آن چنان تاثیر ژرفی روی کودکان می‌گذارد که در حافظه بلند مدت آن‌ها جایگزین می‌شود و برای همیشه همراه آن‌ها می‌ماند. در حالی که متن‌های خشک و بسته، بدون احساس و شور و شادی، مدت کمی در ذهن کودکان می‌ماند و پس از مدتی از حافظه آن‌ها پاک می‌شود. آیا با داستان و ادبیات می‌توان تمام رشته‌های آموزشی حتا ریاضی را به کودکان آموزش داد؟ پاسخ آری است. اگر بتوانیم از تخیل بهره ببریم، ریاضی شیرین‌ترین دانش‌ها می‌شود. تاریخ، جغرافیا، محیط زیست، و هر دانشی را می‌توان از راه ادبیات آموزش داد.
بنابراین رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور که هدف ماست، با درک فضای بومی جامعه‌های درحال توسعه، پدر و مادرها و بزرگ ترهای خانواده و آموزگارانی را که شیفته شکوفایی اندیشه و منش کودکان هستند، هدف گرفته است. در این رویکرد، کار کلان هدف نیست. کار کلان در این جوامع هیچ گاه بازخورد خوبی نداشته است. کارهای کلان بیشتر در دست دولت‌ها است و دولت‌ها نیز در این کشورها بیش از آن که نگران آموزش و پرورش معناگرا و انسانی باشند، نگران پایداری منافع خود از راه بازتولید پندارها و کلیشه‌های ایدئولوژیک در ذهن کودکان هستند. ما بر این باوریم که کارهای کلان از انبوهی کارهای خُرد خُرد درست می‌شود. برای هرکاری باید فرهنگ آن را ایجاد کرد. کار فرهنگی نیز زمانبر است و به ترویج مردمی نیاز دارد. همگان می‌دانند که در این جوامع روش آگاه سازی چهره به چهره بسیار کارآمد است و کسانی که این رویکرد آموزشی را می‌شناسند و به آن اعتماد کرده اند، خود گویاترین صدا برای پیشبرد این روش می‌شوند.
رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور، اگرچه در بومی سازی آموزش برای کودکان کوشش می‌کند، اما چشمان خود را به تجربه‌های جهانی در گستره آموزش خلاق نبسته است و همواره در پی آن است که از تجربه‌های چند سده‌ای آموزشگران بزرگ بهره ببرد. رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور، خود را رشته نازکی از جریان جهانی آموزش مردم گرا می‌داند، که درچند سده گذشته از سوی برجسته‌ترین اندیشه مندان و فیلسوفان در سرتاسر جهان ایجاد شده است. هاینریش پستالوتسی، فردریش فروبل، ژان ژاک روسو، رابرت اوئن، ماریا مونتسوری، جان دیوئی، رودلف اشتاینر، لو سیمونوویچ ویگوتسکی، ژان پیاژه و بسیاری نام‌های دیگر که این جریان را ساخته و پیش برده اند، گنجینه‌ای بزرگ از تجربه‌ها و آموزه‌ها برای ما به ارمغان گذاشته تا از آن بهره ببریم. رویکرد آموزش خلاق کودک‌محور با چشمان باز در میان این گنجینه همواره به دنبال برترین و کارآمدترین اندیشه‌ها و تجربه‌ها است تا آن را در رویکرد و روش خود به کار بگیرد.