صمد بهرنگی، آموزگار انقلابی و نویسنده‌ی ادبیات کودکان
صمد بهرنگی آموزگار انقلابی و نویسنده ادبیات کودکان، بخشی از تاریخ معاصر ایران را در خود دارد. این بخش از تاریخ ایران نیز مثل بیشتر بخش‌های آن هنوز ناشناخته است. دوره‌ای که او به کار آموزش و نوشتن پرداخت، یکی از پیچیده ترین دوره‌های تاریخ ایران است. اکنون که اندک اندک از آن دوران دور می‌شویم، هیجان و خشم و کینه رنگ می‌بازد و جای آن را خردورزی می‌گیرد. اکنون روشنفکران چپ و لیبرال که خود سازنده بخشی از آن تاریخ بودند، به ژرف اندیشی در برآیند کنش‌های خویش پرداخته‌اند. آن‌ها پس از صد و پنجاه سال درگیر بودن ایران در ستیز بین نوگرایی و سنت، اکنون به جای سیاست همیشگی دشمن یابی و همه گناهان را به گردن دشمن حقیقی یا فرضی انداختن می‌خواهند نتیجه رفتارهای خود را در بستر مبارزه و کشمکش‌های سیاسی بشناسند. این حرکت که در دهه هفتاد از یکسو با دگرگونی‌هایی در ساختارهای اجتماعی ایران و از سوی دیگر با دگرگونی‌های در گستره جهانی با فروپاشی اتحاد شوروی و اندیشه مارکسیسم ارتدوکس و پیشرفت‌های تکنیکی در عرصه ارتباطات همراه بوده، سبب شده که موجی در ایران شکل بگیرد که خواهان بازاندیشی در گذشته خویش است. این کار اگرچه همچنان با موانع جدی روبرو است، اما آن را باید تحولی بزرگ در جامعه ایران دانست. ریشه این تحول به روزگاری دورتر برمی گردد. به هنگامی که دو یا سه نسل پیش در دوره مشروطیت نیاکان ما شروع کردند به گونه‌ای دیگر اندیشیدن. آن‌ها در پی این بودند که خود را با جهان نو همسو کنند. اما چندان به درازا نکشید که عوامل متعدد بیرونی و درونی موانع جدی در راه این بازاندیشی ایجاد کردند و اجازه ندادند، نهالی که آن‌ها کاشتند، بارور شود. پس جهت اندیشه اجتماعی و سیاسی در ایران دوباره به ساخت استبدادی رو کرد و زمینه‌های ایجاد مردم سالاری رشد نکرد.
اما این بار یکی از عوامل موثری که سبب شده ساخت استبدادی اندیشه رو به فروپاشی برود، و دگرگونی فکری در ایران در مسیری غیرقابل بازگشت قرار بگیرد، وجود نسل جوانی است که همچون نسل پیش از خود دربند ایدئولوژی‌های سنت گرای جزمی نیست که برای رسیدن به آرمان‌هایی شعرگونه همچون جامعه بی طبقه، برقراری حکومت پرولتاریا بر زمین و امثال آن‌ها جان و زندگی خود را فدیه کردند. چنان است که نسل امروز به گونه‌ای دیگر می‌اندیشد و این برای نسلی که پیوسته در پی ارزشگذاری اشکال زندگی و صف بندی در برابر آن بودند، چندان قابل فهم و خوشایند نیست.
صمد بهرنگی که از اسطوره‌های شکل گرفته در دوره پیش از انقلاب است، یکی از ابزارهای مبارزه این نسل از خود گذشته برای رسیدن به جامعه آرمانی خود بود. او برای بسیاری از جوانان دیروز نشان و نماد روزگار آرمان خواهی شان است، به همین دلیل وابستگی عاطفی به این نویسنده وجود دارد، که گاه شکل آشکار و گاه شکل مبهمی دارد. با این همه امروزه در هر محفلی که سخن از صمد پیش می‌آید، باز مردم می‌خواهند معمای وجود او را کشف کنند. سبب چنین گرایشی به آثار او ریشه در چه داشت. اگر این موضوع برآمده از آثار ادبی او بود که باید دراین روزگار هم شاهد چنین تاثیری باشیم.
پس از دوره‌ای که آثار صمد از محاق ممیزی پس از انقلاب بیرون آمد و در سال‌های اخیر دوباره منتشر شد، استقبال از کارهای او نشان از دگرگونی در سلیقه کودکان و نوجوانان می‌داد. پدران و مادرانی که روزگاری با این آثار بخشی از عقده‌های خود را نسبت به حکومتی که با آن ضدیت داشتند، سازمان می‌دادند، در پی بازخورد احساسات کودکان خود چیز دیگری دریافت کردند. این پدیده برای برخی از کسانی که خود در اسطوره سازی صمد نقش داشتند، گران آمد. علی اشرف درویشیان یکی از این کسان است. او یکی از پیگیرترین نویسندگانی است که نه تنها خود همراه با صمد از پایه گذاران ادبیات واقعگرای کودکان است، بلکه همچنان باشور تمام غرق در جاذبه اسطوره‌ای صمد است. او در پیشگفتار یکی از کتاب‌هایی که اخیرا برای یادمان صمد منتشر کرده است، از چرخش دوران نسبت به صمد و داستان‌های او احساس نگرانی می‌کند و می‌گوید: آن‌ها که گذشته‌های خود را آگاهانه به فراموشی سپرده‌اند، با ناآگاهی چنین می‌پندارند که دوره صمد بهرنگی و کتاب هایش سپری شده است. برخی از اینان روزگاری به اقتضای شور و حال جوانی و نیز موج فراگیر زمانه، وارد مبارزه بر ضد ستمگری‌های اجتماعی شدند و حتی در این راه سختی‌ها، شکنجه‌ها و زندان‌ها کشیدند و از نزدیکان خود، جان‌های شیفته و عزیزی را از دست دادند، اما از آن جا که عشق به مردم فرودست در عمق وجود برخی از آنان ریشه نداشت و آگاهی اجتماعی شان کاغذی بود، با یورش توفان سهمگین سرکوب‌ها و به دنبال آن، ناکامی‌ها، همه چیز را پایان یافته پنداشتند و آرام آرام از واقعیات دور شدند و اینک برای آن‌ها دیگر نه انسان ستمدیده‌ای وجود دارد و نه کودک بی پناهی.
درویشیان در بازتولید انرژی اسطوره‌ای روبه فروکش گذاشته صمد در این سال‌ها بسیار مایه گذاشته است، اما چون روند تحولات اجتماعی به گونه‌ای دیگر سیر می‌کند، او نگران از این پدیده، آگاهی اجتماعی برخی از کسانی را که دیگر در میدان جاذبه صمد نیستند، کاغذی می‌داند. این اعتراض و یا اتهام او، بیانگر دو سوی تحول در جامعه ماست، یا ما داریم، از جامعه اسطوره مدار دور می‌شویم، که بسیار فرخنده است، یا اینکه ارزش‌های فرهنگی ما رو به ویرانی می‌رود، بی آنکه چیزهای دیگری جای آن را بگیرد که بسیار نگران کننده است. به فرض اینکه شق دوم این گزاره درست باشد، اما او بیان نمی‌کند که همبستگی با کودکان فقیر از چه راهی ممکن است؟ آیا با روش‌های ستیزهای ویرانگر طبقاتی و جایگزینی دولت کارگری می‌توان بر فقر چیره شد یا اینکه همان طور که تجربه سده بیستم نشان داد، دولت کارگری بیش از هر کاری با انهدام سرمایه داران به توزیع گسترده فقر دست زد و تنها مدیران دولتی بی انگیزه را برجای گذاشت که جای کارخانه داران با انگیزه را گرفتند، و از خوان نعمت میهنی یغماگرانه بهره بردند.
به نظر می‌رسد که با انتشار آثاری که در دهه هفتاد درباره تجربه و اندیشه مدرنیته در جامعه ایران راه افتاد و گروهی از نخبگان در این زمینه پشتکار ویژه‌ای از خود نشان می‌دهند، و این روند همچنان رو به تشدید است،، سمت و سوی تحول فکری به ریشه و نهال دوران مشروطیت برمی گردد و این نوید دهنده تکثر اندیشه است.
آنچه در دهه چهل و پنجاه بر جامعه ما گذشت، تنها محدود به جلوه‌هایی از نمایش سیاسی نیست، بلکه این جلوه‌ها خود برآیند شیوه اندیشه جامعه ایران در آن روزگار است. تا اکنون هیچ تلاش جدیی برای شناخت ژرفساخت‌های تفکر ما در دوره مورد بحث صورت نگرفته است. در این دوران جامعه روشنفکری ایران گرایش نیرومندی به اسطوره مداری از خود نشان داد. حاصل آن هر چه بود، دلیلی بر نشناختن یا گذشتن از این پدیده نمی‌شود. درس آموزی از روند تحولات گذشته به ما کمک می‌کند که جامعه آینده را بر پایه‌های استواری از خردسالاری بسازیم.