ده پرسش رایج درباره الفباورزی
پرسش‌هایی که خانواده‌ها، مربیان و کارشناسان درباره‌ی بسته‌ی الفباورزی با کاکاکلاغه بیشتر می‌پرسند، با پاسخ‌های کوتاه.
- ۱
الفباورزی یعنی چه؟
الفباورزی شناخت، آموزش و کار روی واج‌های الف‌بایی به شیوه‌ای علمی و بر پایه‌ی نظریه‌های زبان‌شناسی، روان‌شناسی رشد و سوادآموزی پایه، برای کودکان سال‌های پیش‌دبستان و سال نخست دبستان است. این روش برآمده از مطالعات و پژوهش‌های چند دهه‌ای پژوهشگران در کشورهای پیشرفته است و در آن به کودکان مهارت‌های بیداری واجی آموزش داده می‌شود تا بتوانند به درستی سخن بگویند، سخن دیگران را بشنوند و در فرجام به درستی بخوانند و بنویسند.
- ۲
شیوه‌ی آموزش چگونه و بر چه پایه‌ای است؟
روش آموزش در الفباورزی آوایی‌ـ‌رانشی است. در بخش نخست این آموزش، آواسازی، ساختار و ویژگی‌های تولید و رانش آوا، و جایگاه و شیوه‌ی رانش واج‌ها با کودکان کار می‌شود و در بخش پیش‌رفته‌تر که ویژه‌ی کودکان شش‌ساله و سال نخست دبستان است، برابرسنجی واج‌ها و نویسه‌ها آموزش داده می‌شود.
- ۳
بیداری واجی دربرگیرنده چه مهارت‌هایی می‌شود؟
بیداری واجی دربرگیرنده‌ی شناخت واج‌های الف‌بایی فارسی، آشنایی با دستگاه آوایی انسان و نام‌واژه‌های آن، جایگاه و شیوه‌ی رانش واج‌ها، تشخیص واج‌ها از سوی کودکان، آمیختن آن‌ها و ساختن واحدهای بزرگ‌تر آوایی مانند واژک و واژه، بخش کردن واژه‌ها به هجاها، جابجا کردن واج‌ها برای ساخت واژه‌های تازه (مانند مار به جای غار)، برابرسنجی واج‌ها با نویسه‌ها، و شناخت پیش‌آواها، پس‌آواها، هم‌آغازها، هم‌پایان‌ها و قافیه است.
- ۴
تفاوت الفباورزی با آواورزی در چیست؟
الفباورزی گام بالاتر و پیش‌رفته‌تر از آواورزی است. در آواورزی کودکان با آواهای انسانی، جانوری، طبیعی و صنعتی آشنا می‌شوند و هدف، غنی کردن گنجینه‌ی واژگانی، درست سخن گفتن و بیدار شدن حس زبانی در آن‌هاست؛ اما الفباورزی تنها روی شناخت واج‌های الف‌بایی فارسی و در چارچوب سامانه‌ی زبان فارسی تمرکز دارد.
- ۵
الفباورزی چه تفاوتی با الفباآموزهای گوناگون بازار دارد؟
الفباآموزهایی که در بازار کتاب ایران به فروش می‌رسد، به طور مطلق بدون رویکرد و روش هستند: به کودکان شکل حروف یا شکل نویسه‌ها را آموزش می‌دهند بی آنکه به آوا یا رانش الفبا بپردازند. در حقیقت این الفباآموزها شکل‌شناسی الفباست، نه آواشناسی و رانش‌شناسی الفبا.
- ۶
چرا کودکان پیش از سن دبستان باید با الفباورزی آموزش ببینند؟
سن درست و اصلی آموزش زبان به کودکان از ۲ تا ۶ سالگی است. در ایران آموزش پیش‌دبستانی اجباری نیست و اگر هم در سال‌های اخیر برای کودکان پنج و شش‌ساله فراگیر شده باشد، بخش بزرگی از کودکان همچنان وارد دوره‌ی پیش‌دبستان نمی‌شوند و محتوای آموزشی هم اغلب کهنه و ناکارآمد است. کودکان در دوره‌ی پیش‌دبستان باید با آواها و رانش درست الفبای فارسی آشنا شوند؛ وگرنه هنگامی که وارد دبستان می‌شوند، برای اصلاح و یادگیری آواها دیگر بسیار دیر است.
- ۷
آیا الفباورزی مانند آواورزی کارکرد درمانی دارد؟
بله؛ الفباورزی می‌تواند برای کودکان درگیر رانش‌پریشی کارکرد درمانی گسترده‌ای داشته باشد. رانش‌پریشی اختلال زبانی است که در آن کودکان برخی واج‌ها را درست به زبان نمی‌رانند، مانند گفتن «ئراوش» به جای خرگوش، یا واج‌ها را جا می‌اندازند مانند «درخ» به جای درخت، یا جابجا می‌کنند مانند «نزبیل» به جای زنبیل. رانش‌پریشی با سن کودک در ارتباط است و در کودکان سه‌ساله که تازه زبان باز کرده‌اند گاهی طبیعی است، اما در سال‌های بالاتر باید درمان شود.
- ۸
آیا با الفباورزی کودکان با آموزش خواندن و نوشتن سروکار دارند؟
کار الفباورزی آشنایی کودکان با آواهای الف‌بایی و خاستگاه رانشی هر صدا یا واج الف‌بایی، و در فرجام خود برابرسنجی واج‌ها با نویسه‌های خط فارسی است. پیش از آنکه کودکان به خواندن و نوشتن بپردازند باید الفبای فارسی را از جنبه‌ی آوایی و برابرسنجی واج و نویسه بشناسند، وگرنه نه خوب می‌توانند بخوانند و نه خوب بنویسند.
- ۹
چرا در الفباورزی به جای «حرف»، واژه‌ی «واک» به کار رفته است؟
«حرف» برگرفته از الفبای زبان عربی است؛ در الفبای فارسی «واک» داریم که یکی از کهن‌ترین واژه‌های زبان فارسی است و همان «وات» اوستایی است که در فارسی به واک تبدیل شده است. کودکان باید بدانند ویژگی الفبای فارسی با عربی تفاوت دارد: حروف برابر با نویسه‌ها یا شکل نوشتاری الفباست، اما واک‌ها تنها آواهایی هستند که در الفبا وجود دارند. واک آوای الفباست و نویسه شکل نوشتاری آن؛ آشنایی با نویسه‌ها برای آموزش خواندن و نوشتن نیست، بلکه برای پیش‌آمادگی شناخت تصویری نویسه‌های الفبای فارسی است.
- ۱۰
آیا الفباورزی برای کودکان دوره‌ی دبستان هم کاربرد دارد؟
بسیار. این بسته می‌تواند در کنار کتاب آموزش زبان فارسی آن‌ها به کار برود. اگرچه در بسته‌های آموزش خلاق از راه ادبیات کودکان، بسته‌های فارسی‌آموز ویژه‌ی کودکان دبستان هست، الفباورزی چون مانند فارسی‌آموزها داستان و شعر است و با تراز رغبت کودکان فرآوری شده، به طور طبیعی مورد علاقه‌ی آن‌هاست و می‌توانند آن را بخوانند.