اشاره‌ورزی با نوزادان و نوپایان چیست؟
«اشاره‌ورزی با نوزادان و نوپایان» نخستین بسته از زنجیره‌ی زبان‌آموزی‌ای است که مؤسسه‌ی پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان در چارچوب آموزش خلاق از راه ادبیات کودکان پدید آورده و نشر چیستا منتشر کرده است. اشاره‌ورزی، یعنی به کار بستن و ورزیدن اشاره‌ها با کودکان خردسال، همان چیزی است که در جهان «زبان اشاره‌ی خردسالان» (baby sign language) نامیده می‌شود؛ روشی که امروز نخستین پله‌ی زبان‌آموزی با نوزادان و نوپایان به شمار می‌آید و هر سال پیروان بیشتری می‌یابد. این روش زمینه‌ی آموزش زبان است، هم برای کودکان شنوا و هم برای کودکان کم‌شنوا و ناشنوا.
کودکی که می‌فهمد اما هنوز نمی‌گوید
کودکان از شش‌ماهگی تا حدود دوونیم‌سالگی هنوز به «زبان بیانی» (expressive language) نرسیده‌اند. پیش از هجده‌ماهگی، حتی کودکی که زودتر از هم‌سالانش زبان باز کرده، بیش از پنجاه واژه را آن هم شکسته‌بسته به کار نمی‌برد. با این همه، کودک در این سال‌ها زبان را خوب می‌فهمد؛ پس گفت‌وگو با او یک‌سویه می‌ماند و او از فهمیده نشدن رنج می‌برد، رنجی که با گریه و بی‌قراری نشان داده می‌شود.
اشاره‌ورزی ساده‌ترین گونه‌ی زبان اشاره، یعنی زبانی حرکتی و مفهومی، را در اختیار کودک می‌گذارد تا با بزرگ‌ترها پیوند بگیرد. این پیوند هم رشد مغزی او را شتاب می‌دهد و هم به او امکان می‌دهد احساسش را روشن‌تر بیان کند؛ و کودکی که خود را بیان می‌کند، آرام‌تر است.
بسته‌ای بومی و ادبی
این بسته نخستین کار از این دست به زبان فارسی و ساخت ایران است. عکس‌ها و تصویرها با کیفیتی بالا فراهم آمده‌اند و نشانه‌ها نیز برپایه‌ی زبان اشاره‌ی فارسی‌اند. چون بسته در چارچوب آموزش خلاق از راه ادبیات کودکان ساخته شده، دو لایه‌ی ادبی و هنری دارد: تصویرهای هنری که چشم کودک را با زیبایی آشنا می‌کنند، و ترانه‌های کوتاهی که بزرگ‌ترها هنگام کار با کودک می‌خوانند تا زبان گفتار هم‌پای اشاره پیش برود.
گروه اصلی این بسته نوزادان و نوپایان‌اند، اما دامنه‌ی آن به همه‌ی کودکان می‌رسد: هم کودکان خودتوان و هم کودکان توان‌جو یا دارای نیازهای ویژه. افزون بر این، اشاره‌ورزی زبانی مشترک میان این دو گروه می‌سازد تا بتوانند با یکدیگر گفت‌وگو کنند.
درون بسته چیست؟
سه کتاب کار، یک کتاب راهنما و یک لوح فیلم (دی‌وی‌دی). کتاب‌ها برای کار مشترک بزرگ‌سال و کودک‌اند و لوح فیلم، شیوه‌ی درست اجرای نشانه‌ها را نشان می‌دهد. ارزش این لوح در آن است که هر نشانه را مربی کارآزموده اجرا می‌کند و خانواده‌ها و آموزگاران به‌آسانی آن را از روی تصویر زنده می‌آموزند.
این بسته هم در خانه به کار می‌آید و هم در آموزشگاه‌ها: مهدکودک‌ها، مراکز نگه‌داری از کودکان با نیازهای ویژه، مراکز مادر و نوزاد و مادر و کودک، پیش‌دبستانی‌ها و دبستان‌ها. شناخت آن، گام نخست از زنجیره‌ی فرهنگ زبان‌آموزی از نوزادی تا نوجوانی است که مؤسسه‌ی پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان پژوهیده و نشر چیستا منتشر می‌کند.
اشاره‌ورزی طبیعی چیست و تا کجا می‌رود؟
هر خانواده‌ای، آگاهانه یا ناآگاهانه، از شش‌ماهگی با کودکش به زبان اشاره سخن می‌گوید: از او می‌خواهد «سرسری» یا «دس‌دسی» یا «نانای» کند، می‌پرسد «چشمات کو؟ دهنت کو؟ موهات کو؟» و پاسخ کودک را با اشاره می‌گیرد. این همه، اشاره‌ورزی طبیعی است. نشانه‌های آن در بهترین حالت به بیست نمی‌رسد، در حالی که اشاره‌ورزی آموزشی برای همین سن تا دویست نشانه را دربرمی‌گیرد. کاستی دیگر اشاره‌ورزی طبیعی این است که همیشه بزرگ‌سال می‌پرسد یا می‌خواهد و کودک کم‌تر پیش می‌آید که خودش با اشاره گفت‌وگو را آغاز کند.
اشاره‌ورزی طبیعی با اشاره‌ورزی آموزشی چه فرقی دارد؟
اشاره‌ورزی طبیعی اندک، نارسا و یک‌سویه است؛ اشاره‌ورزی آموزشی گسترده، رسا و دوسویه. در همین بسته بیش از ۱۸۰ نشانه آمده است: میوه‌ها، رنگ‌ها، خویشاوندان نزدیک، حالت‌ها و پدیده‌های طبیعی چون آسمان و ابر و باران. اشاره‌ورزی طبیعی چون نارساست هرگز به یک زبان قراردادی بدل نمی‌شود، اما اشاره‌ورزی آموزشی زبانی است با دستور ویژه‌ی خود. کودکی که آن را می‌آموزد، در همان دو سال نخست زندگی با قاعده‌های یک زبان آشنا می‌شود و همین، رشد زبانی‌اش را تندتر می‌کند.
دوسویه بودن، برتری بزرگ دیگر اشاره‌ورزی آموزشی است. کودک کاربرد نشانه‌ها را روشمند می‌آموزد و خودش آن‌ها را به کار می‌برد؛ برای نمونه وقتی سیب یا موز می‌خواهد، نشانه‌اش را نشان می‌دهد و دیگر لازم نیست برای رسیدن به آن گریه کند.
آیا اشاره‌ورزی زبان باز کردن کودک را دیر می‌کند؟
هرگز. نه‌تنها چنین نیست، بلکه وارونه‌ی آن درست است: کودک نشانه‌ها را با دست و چهره بازمی‌نماید و هم‌زمان سخن بزرگ‌ترها را می‌شنود، و این هم‌نشینی او را زودتر به سخن گفتن می‌رساند. از سوی دیگر، کودکانی که با این زبانِ حرکتی بزرگ می‌شوند، بعدها زبان بدن را بیشتر در گفتارشان به کار می‌گیرند؛ امتیازی ارزشمند در ارتباط با دیگران. اشاره‌ورزی آموزشی زبانی خاموش و گنگ نیست؛ همیشه با گفتار بزرگ‌سال همراه است و کودک دو شکل اصلی زبانی را که انسان در درازای تکاملش آموخته، با هم فرامی‌گیرد.
آیا فقط برای کودکان خودتوان است، یا کودکان با نیازهای ویژه را هم دربرمی‌گیرد؟
در دو سال نخست زندگی، بسیاری از ویژگی‌های زبانی کودک هنوز بر خانواده روشن نیست: آیا در سخن گفتن خودتوان است؟ آیا ممکن است در زبان یا ذهن دشواری ویژه‌ای داشته باشد؟ اشاره‌ورزی آموزشی یکی از بهترین ابزارهایی است که به خانواده کمک می‌کند خودتوانی کودک را زودتر بشناسد، و اگر نارسایی‌ای در رشد مغزی یا زبانی او هست، آن را به‌هنگام‌تر دریابد و زودتر به یاری‌اش برخیزد.
اگر روشن شده که کودکتان در شنوایی توان‌جوست، یعنی کم‌شنوا یا ناشنواست، این بسته بهترین ابزار آموزش زبان به اوست. و اگر کودکی به هر دلیل، از آسیب مغزی در پی تصادف یا جراحی تا بیماری‌های زمینه‌ای، توان گفتار درستی ندارد، این بسته می‌تواند همراه او در گذر از این دوره، بهبود و بیان خودش باشد.